الشيخ اسماعيل الصالحي المازندراني
88
شرح كفاية الأصول
صحّت سلب ( كما أنّ صحّة سلبه كذلك . . . ) مصنّف در اين عبارت اشاره دارد به علامت مجاز و مىگويد : همان گونه كه عدم صحّت سلب ، علامت حقيقت است ، صحّت سلب ( يا عدم صحّت حمل ) نيز علامت مجاز است ، و نشان مىدهد معناى مشكوك ، معناى حقيقى لفظ مورد نظر نيست . مثلا ديده مىشود كه لفظ « أسد » در « رجل شجاع » به كار مىرود ، اما معلوم نيست كه اين معنا ، فرد حقيقى « أسد » است يا اينكه مجازا به آن ، أسد گفته مىشود ؟ در اينجا نيز از راه عدم صحّت سلب و صحّت سلب مىتوان استفاده كرد ، به اين صورت كه معناى مشكوك ( رجل شجاع ) موضوع قرار داده مىشود و لفظ « أسد » برآن حمل مىشود : « الرّجل الشجاع أسد » . و چون اين حمل كه حمل شايع صناعى است و ملاكش اتّحاد در مصداق مىباشد ، صحّت ندارد ، بلكه صحّت سلب و عدم صحّت حمل دارد ( زيرا واضح است كه مرد شجاع ، انسان است و از افراد شير درنده نمىباشد ) معلوم مىشود اين فرد ( رجل شجاع ) از افراد حقيقى و مصاديق « أسد » نيست . مصنّف در ادامه مىگويد : صحّت سلب ، فى الجملة ، علامت مجاز است ( به بيانى كه گذشت ) و تفاوتى نيست بين اينكه قائل شويم : اطلاق لفظ بر معناى مشكوك از باب مجاز در كلمه است ( چنانكه مشهور قائل هستند ) و يا قائل شويم : تصرّف در اين اطلاق ، در واقع تصرّف در يك امر عقلى است ( چنانكه سكاكى قائل است ) يعنى درهرصورت ، صحّت سلب ، علامت مجاز است . توضيح مطلب : وقتى سلب لفظ از معنايى ، صحيح باشد ، معلوم است كه آن معنا نه معناى حقيقى لفظ است و نه مصداق آن ، بلكه استعمال لفظ در آن معنى ، مجاز است . حال در اينكه آيا اين استعمال ( مثل استعمال « أسد » در « رجل شجاع » ) مجاز در كلمه است يا نه ، اختلافنظر است و دو مسلك وجود دارد : 1 - مسلك مشهور : استعمال أسد در رجل شجاع ، مجاز در كلمه است « 1 » ، يعنى « أسد » در معنايى غير از معناى موضوع له خودش استعمال شده است ، بنابراين لفظ « أسد » براى معناى « رجل شجاع » عاريه گرفته شده ، و لذا مجاز و تصرّف در كلمه است .
--> ( 1 ) . مجاز بر سه قسم است : مجاز در كلمه ، مجاز در إسناد و مجاز در حذف .